Η Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας ή αλλιώς, Συναισθηματικά Ασταθής Διαταραχή Προσωπικότητας, χαρακτηρίζεται από ένα σύνολο συμπτωμάτων που εστιάζονται στην διάθεση, στην εικόνα του εαυτού αλλά και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Ορίζεται ως διαταραχή προσωπικότητας γιατί τα προβλήματα της πηγάζουν από τον συνήθη τρόπο που σκέφτεται συμπεριφέρεται το άτομο που οδηγεί σε δυσαπρομοστική ανάπτυξη και προσαρμογή στην κοινωνία και στις σχέσεις του. Οι πρώιμες τραυματικές εμπειρίες θεωρούνται ένα από τα πιο σημαντικά αίτια της καθώς και η γενετική ευαλωτότητα που αφορά τη ρύθμιση του συναισθήματος. 

Το κυριότερο “σύμπτωμα” που χαρακτηρίζει όλες τις ψυχικές διαταραχές και την Οριακή Διαταραχή, είναι η δυσκολία του θεραπευόμενου να λειτουργεί στην κοινωνία και στις σχέσεις του. Σημαντικό είναι να τονιστεί ότι,   «δυσκολία» δεν συνεπάγεται παντελής ανικανότητα του θεραπευόμενου να λειτουργήσει αλλά μερική. Πιο συγκεκριμένα άλλα συνοδά συμπτώματα που έχουν παρατηρηθεί είναι, η μεγάλη δυσκολία που προκαλεί αυτή η διαταραχή στις διαπροσωπικές σχέσεις των ανθρώπων. Αυτή συνήθως δημιουργείται από την διαστρεβλωμένη (αρνητική) εικόνα που έχει ο θεραπευόμενος για τον εαυτό του. Επιπλέον μειονέκτημα, για τις διαπροσωπικές σχέσεις του θεραπευόμενου με Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας, είναι μια προσπάθεια υπέρ – αντιστάθμισης της διαστρεβλωμένης αίσθησης της προσωπικής ταυτότητας που έχει ο θεραπευόμενος για τον εαυτό του. Ένα ακόμα χαρακτηριστικό της είναι η αυξημένη ένταση των συναισθημάτων που βιώνει ο θεραπευόμενος σε συνθήκες οποιαδήποτε απόρριψης/κριτικής. Τέλος ίσως το πιο τρομακτικό σύμπτωμα και συμπεριφορά της οριακής διαταραχή προσωπικότητας αποτελεί ο χρόνιος αυτοκτονικός ιδεασμός καθώς και οι επαναλαμβανόμενες αυτοτραυματικές πράξεις καθώς και οι απόπειρες αυτοκτονίας. Πολλοί κλινικοί την βλέπουν και σαν μία μορφή διπολικής διαταραχής της διάθεσης με την οποία μοιράζονται πολλά κοινά στοιχεία και μπορεί να επίσης να συνυπάρχουν.  

θεωρίες και θεραπείες

Έχουν αναπτυχθεί πολλές θεωρίες και θεραπείες οι οποίες  αποσκοπούν στο να γίνει κατανοητή η συγκεκριμένη διαταραχή, και να βοηθήσουν τους ανθρώπους που πάσχουν από αυτή. Στόχος της θεραπείας είναι η βελτίωση της ποιότητας της ζωής του ατόμου και η αλλαγή των δυσπροσαρμοστικών συμπεριφορών που δημιουργούν προβλήματα στη ζωή του ατόμου. Αυτό μπορεί να ακούγεται αρκετά δύσκολο σε θεραπευτές αυτής της διαταραχής ή θεραπευόμενους, όμως η εξέλιξη ειδικά των υβριδικών θεραπευτικών μοντέλων που συνδυάζουν Ψυχοδυναμικά και Γνωσιακά Συμπεριφορικά στοιχεία, επιφέρουν πολλά και θετικά αποτελέσματα και μια νέα ελπίδα για τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες της οριακής διαταραχής προσωπικότητας.  Η Ψυχοθεραπεία είναι ίσως η μόνη αποτελεσματική μέθοδος που συνιστάται, καθώς η  φαρμακοθεραπεία συστήνεται για τον έλεγχο των παρεμφερών ψυχικών διαταραχών όπως η εμφάνιση  κατάθλιψης. Παρόλα αυτά για μια επιτυχημένη θεραπεία χρειάζεται μια ολοκληρωμένη παρέμβαση. Σημαντικός παράγοντας που βοηθάει στην αποτελεσματική θεραπεία είναι η έγκυρη διάγνωση και η προσαρμοστικότητα του θεραπευτή στα προβλήματα του θεραπευόμενου. Κάθε θεραπευόμενος έχει τόσο καθολικές όσο και ιδιαίτερες δυσκολίες, κατά συνέπεια δύο άτομα με την παραπάνω διάγνωση μπορεί να χρήζουν διαφορετικής παρέμβασης.

Ψυχοδυναμικό Μοντέλο Θεραπείας

Το Ψυχοδυναμικό Μοντέλο Θεραπείας εστιάζει στα αρχικά χρόνια ζωής του θεραπευόμενου, όπου υπάρχει μια λανθασμένη ανάπτυξη της συναισθηματικής αυτορρύθμισης εξαιτίας των σχέσεων που έχει αναπτύξει ο θεραπευόμενος στην αρχή της ηλικίας του. Ειδικότερα δημιουργείται μια έλλειψη ενσωμάτωσης της έννοιας του εαυτού που προκαλείται από μια αδυναμία ολοκλήρωσης αυτοπροσδιορισμού και αναπαραστάσεων ‘αντικειμένων’ σε αντιφατικές καταστάσεις αγάπης και μίσους. Στόχος αυτού του θεραπευτικού μοντέλου είναι να βοηθήσει τον ασθενή, μέσω της θεραπευτικής σχέσης, να αναγνωρίσει τις ρίζες των δυσκολιών του αλλά και την κατανόηση της δικιάς του ψυχικής κατάστασης και των άλλων, δημιουργώντας ξανά σιγά σιγά την αίσθηση του εαυτού και προκαλώντας την απαλοιφή των συμπτωμάτων.

Γνωσιακό Συμπεριφορικό Μοντέλο

Επειδή το παραδοσιακό  Γνωσιακό Συμπεριφορικό Μοντέλο δεν είχε την επιθυμητή αποτελεσματικότητα, αναπτύχθηκαν ειδικά μοντέλα τα οποία είναι στοχευμένα στην θεραπεία της Οριακής Διαταραχής. Ένα από αυτά είναι η θεραπεία σχημάτων, η οποία μας μαθαίνει ότι η διαταραχή αναπτύσσεται εξαιτίας κάποιον αρνητικών σχημάτων που δεν μας επιτρέπουν να προσαρμοζόμαστε. Αυτά τα αρνητικά σχήματα δημιουργούνται κατά την διάρκεια της παιδικής ηλικίας του θεραπευόμενου, κυρίως χωρίς όμως να αποκλείεται και η δημιουργία τους στην αρχή της ενήλικης ζωής. Τα σχήματα είναι ‘πατέντες’ συμπεριφορικών, συναισθηματικών και γνωσιακών αντιδράσεων σε συγκεκριμένες καταστάσεις. Στόχος του θεραπευτικού μοντέλου είναι να γίνει μια περιορισμένη γονική μέριμνα (limited reparenting), μέσω της θεραπευτικής σχέσης προκειμένου ο θεραπευόμενος να κατευνάσει αυτά τα αρνητικά σχήματα και να δώσει χώρο σε άλλα πιο λειτουργικά και υγιή. Λέμε πώς είναι ένα συνθετικό μοντέλο καθώς έχει επιρροές και από Γνωσιακά,  Συμπεριφορικά αλλά και Ψυχοδυναμικά Μοντέλα.

Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία

Ένα εξίσου αποτελεσματικό μοντέλο θεραπείας της Οριακής Διαταραχής είναι και η Διαλεκτική Συμπεριφορική Θεραπεία, η οποία θεωρεί πώς η διαταραχή είναι αποτέλεσμα μιας σειράς λαθών στην ανάπτυξη της διαλεκτικής του θεραπευόμενου. Πιο απλά θεωρεί ότι υπάρχει μια σημαντική προσήλωση στα δίπολα (πχ καλό ή κακό) αγνοώντας την ύπαρξη οποιασδήποτε σύνθεσης των δύο δίπολων (πχ. Καλό, ουδέτερο, Κακό ή κρύο,χλιαρό,καυτό). Επιπλέον θεωρείται πώς ένας θεραπευόμενος είναι σχεδόν συνέχεια “στην άκρη του γκρεμού”. Για παράδειγμα εάν κάποιος θυμώσει μαζί του, αυτό για τον ασθενή γίνεται μια νέα πραγματικότητα η οποία δεν αλλάζει. Τέλος θεωρεί πώς ο θεραπευόμενος δεν μπορεί να αντιληφθεί ότι είναι ταυτόχρονα διαφορετικός αλλά και μέρος του συνόλου. Έτσι προκύπτει μια συνεχής σύγκρουση μεταξύ εαυτού και περιβάλλοντος. Στόχος της θεραπείας είναι να εκπαιδευτεί ο θεραπευόμενος αναπτύσσοντας νέες δεξιότητες στη διαχείριση κρίσεων, διαχείριση συναισθημάτων, ενσυνειδητότητας (mindfulness) και διαπροσωπικών δεξιοτήτων. Έρευνες έχουν δείξει εντυπωσιακά αποτελέσματα της μεθόδου αυτής. Η διαλεκτική συμπεριφορική θεραπεία αποτελεί μετεξέλιξη της Γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας και ως τώρα είναι το μοντέλο με τις περισσότερες και καλύτερες μελέτες αποτελεσματικότητας για την οριακή διαταραχή προσωπικότητας. 

Θετική Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία

Τέλος ένα νέο θεραπευτικό μοντέλο το οποίο φαίνεται και αυτό να αρχίσει να έχει καλά αποτελέσματα στην οριακή διαταραχή προσωπικότητας, είναι η Θετική Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο η οριακή διαταραχή προσωπικότητας προκαλείται εξαιτίας μιας εσωτερικής διαμάχης του θεραπευόμενου με τον εαυτό του και εξαιτίας της ελλειμματικής χρήσης των Δυνατών Στοιχείων του χαρακτήρα του θεραπευόμενου ειδικά σε καταστάσεις μικροτραυματικές έως τραυματικές. Στόχος της θεραπείας είναι να  εξασκήσει ο θεραπευόμενος και να αναπτύξει περαιτέρω τις δυνατές πτυχές του χαρακτήρα του προκειμένου να ενεργοποιηθούν οι εσωτερικοί πόροι που έχουμε όλοι μέσα μας, αλλά έχουν μείνει υποανάπτυκτοι. Επίσης αποσκοπεί στην αναγνώριση τόσο των θετικών όσο και των αρνητικών πτυχών της ζωής (παρόλο που λέγεται θετική). Ακόμα γίνεται και μια προσπάθεια να βρει ο θεραπευόμενος νόημα και την ευκαιρία εξέλιξης μέσα από τα αρνητικά συμβάντα της ζωής. Δηλαδή την άνθιση και ανάπτυξη του εαυτού μέσα από τις δυσκολίες της ζωής (μικροτραύματα). Το μοντέλο είναι πολλά υποσχόμενο και οι γενικοί στόχοι της θεραπείας φαίνεται να έχουν εφαρμογή στην Οριακή Διαταραχή αλλά υπάρχει μικρή βιβλιογραφία ερευνών προς το παρόν. Παρόλα αυτά η συγκεκριμένη θεραπεία εύκολα μπορεί να ενσωματωθεί σε όλες τις προηγούμενες προσεγγίσεις.

Συνοψίζοντας, η Οριακή Διαταραχή Προσωπικότητας είναι μια διαταραχή που επηρεάζει ένα σημαντικό  τμήμα  του πληθυσμού (1.4% – 5.9%). Παρ’ όλα αυτά αρκετοί άνθρωποι δεν έχουν διαγνωστεί εξαιτίας του στίγματος αλλά και της άγνοιας που υπάρχει  και για αυτό τον λόγο δεν δέχονται τη  βοήθεια που χρειάζονται. Πέρα από τα διάφορα θεραπευτικά μοντέλα, είναι πολύ σημαντικό να δημιουργηθεί μια δυνατή θεραπευτική σχέση μεταξύ θεραπευτή και θεραπευόμενου. Εξίσου σημαντική είναι η διατήρηση της ασφάλειας του θεραπευόμενου και η ανθρώπινη μεταχείρισή του σε περιόδους κρίσεων.   

Συμπερασματικά αναφέρουμε ότι οι εξελίξεις στην ψυχοθεραπεία της οριακής διαταραχής προσωπικότητας είναι ελπιδοφόρες και πλέον υπάρχει ένα εύρος θεραπευτικών παρεμβάσεων με καλά αποτελέσματα. Είναι βέβαια σημαντικό να τονιστεί ότι η θεραπεία ανθρώπων με οριακή διαταραχή προσωπικότητας χρειάζεται συνήθως αρκετά περισσότερο χρόνο από ότι μία απλή κατάθλιψη (τα πιο ταχύρυθμα μοντέλα ορίζουν 2-3 χρόνια συστηματικής θεραπείας) και συνήθως ομάδα ειδικών ψυχολόγων και ψυχιάτρων που να μπορούν να διαχειρίζονται σωστά και συνεργατικά όλα τα πολύπλοκα θέματα των θεραπευόμενων.

Ποια είναι η εμπειρία σας με την οριακή διαταραχή προσωπικότητας;

Στους παρακάτω συνδέσμους μπορείτε να βρείτε ένα πολύ διεξοδικό webinar που αναφέρεται στην οριακή διαταραχή προσωπικότητας και επίσης δύο ψυχομετρικές εκτιμήσεις (test) τα οποία μπορεί να σας βοηθήσουν να δείτε εάν έχετε κάποια από τα στοιχεία της και τη βαρύτητα που έχουν αυτά στη ζωή σας.

Βιβλιογραφία

American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental health disorders: DSM-5.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy. New York: Guilford, 254.

Linehan, M. M. (1993). Dialectical behavior therapy for treatment of borderline personality disorder: implications for the treatment of substance abuse. NIDA research monograph, 137, 201-201.

Συγγραφή άρθρου: Παναγιώτης Καραγιάννης, Συμβουλευτικός Ψυχολόγος, BSc Psy, MAPPCP.c, DCounsPsy.c
Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (City university)

Επιστημονική επιμέλεια: Δρ. Ιωάννης Μάλλιαρης, Ψυχολόγος, Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Λονδίνου, Επιστημονικός υπεύθυνος της ΕΔΟ και του BipolarLab.com

Πηγή: Καραγιάννης & Μάλλιαρης (2021) Η Οριακή διαταραχή προσωπικότητας και οι ψυχοθεραπείες της. ManioKatathlipsi.gr

Ελεύθερη η αναδημοσίευση, ως έχει, με αναφορά στην πηγή.