18 total views

Η ικανότητα του ανθρώπου να αντιλαμβάνεται και να κατανοεί τον εαυτό του αποτελεί θεμέλιο της ψυχικής λειτουργίας. Στο πεδίο της ψυχοπαθολογίας, αυτή η ικανότητα αποτυπώνεται μέσα από την έννοια της εναισθησίας (insight), η οποία αφορά την επίγνωση του ατόμου για την ψυχική του κατάσταση. Ωστόσο, η εναισθησία δεν είναι μια απλή ή μονοδιάστατη διεργασία· αντίθετα, αποτελεί ένα σύνθετο φαινόμενο που περιλαμβάνει γνωστικές, συναισθηματικές και μεταγνωστικές συνιστώσες (Marková & Berrios, 1992).

Πέρα από την αναγνώριση της ύπαρξης μιας δυσκολίας, η εναισθησία σχετίζεται με την ικανότητα του ατόμου να ερμηνεύει τις εμπειρίες του και να τις εντάσσει σε ένα συνεκτικό πλαίσιο κατανόησης του εαυτού. Αυτή η διαδικασία προϋποθέτει μεταγνωστικές δεξιότητες, δηλαδή την ικανότητα να αναστοχάζεται κανείς πάνω στις σκέψεις και τις πεποιθήσεις του. Όταν οι δεξιότητες αυτές είναι περιορισμένες, η επίγνωση του ατόμου μπορεί να είναι αποσπασματική ή ανεπαρκής, επηρεάζοντας τη συνολική του λειτουργικότητα (Lysaker et al., 2006).

Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της ανοσογνωσίας (anosognosia) έρχεται να φωτίσει μια διαφορετική διάσταση της μειωμένης επίγνωσης. Η ανοσογνωσία αναφέρεται στην αδυναμία του ατόμου να αναγνωρίσει την ύπαρξη μιας νόσου ή ενός ελλείμματος και συνδέεται κυρίως με νευρολογικές δυσλειτουργίες. Σε περιπτώσεις εγκεφαλικών βλαβών, για παράδειγμα, το άτομο μπορεί να αγνοεί πλήρως σημαντικούς περιορισμούς της λειτουργικότητάς του, ακόμη και όταν αυτοί είναι εμφανείς στους άλλους (Orfei et al., 2009).

Η διάκριση μεταξύ εναισθησίας και ανοσογνωσίας είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αποκαλύπτει ότι η απουσία επίγνωσης δεν έχει πάντα την ίδια προέλευση. Όπως επισημαίνουν οι Amador και David (2004), η μειωμένη εναισθησία σε ψυχιατρικές διαταραχές δεν θα πρέπει να ερμηνεύεται απλοϊκά ως άρνηση ή έλλειψη συνεργασίας, αλλά μπορεί να αντανακλά βαθύτερες γνωστικές ή νευροβιολογικές δυσκολίες. Αντίστοιχα, η ανοσογνωσία δεν αποτελεί μια ψυχολογική άμυνα, αλλά μια διαταραχή της ίδιας της ικανότητας αυτοαντίληψης.

Από νευροεπιστημονική άποψη, η ανοσογνωσία έχει συσχετιστεί με δυσλειτουργίες σε περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στην αυτοπαρακολούθηση και την επεξεργασία πληροφοριών που σχετίζονται με τον εαυτό, όπως ο μετωπιαίος και ο βρεγματικός φλοιός (Orfei et al., 2009). Αντίθετα, η εναισθησία φαίνεται να στηρίζεται σε ευρύτερα δίκτυα που περιλαμβάνουν
εκτελεστικές λειτουργίες και ανώτερες γνωστικές διεργασίες, γεγονός που εξηγεί γιατί μπορεί να βελτιωθεί μέσω ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων.

Η κατανόηση αυτών των δύο εννοιών έχει σημαντικές προεκτάσεις για την κλινική πράξη. Η διαφοροποίηση μεταξύ ψυχολογικών και νευρολογικών αιτιών της μειωμένης επίγνωσης επιτρέπει μια πιο στοχευμένη προσέγγιση στη θεραπεία, καθώς και μια πιο ακριβή αξιολόγηση των αναγκών του ατόμου. Επιπλέον, αναδεικνύει τη σημασία της εναισθησίας όχι μόνο ως διαγνωστικού δείκτη, αλλά και ως παράγοντα που επηρεάζει την πορεία και την αντιμετώπιση των διαταραχών.

Τελικά, η εναισθησία και η ανοσογνωσία δεν αποτελούν απλώς δύο διαφορετικές έννοιες, αλλά δύο συμπληρωματικές οπτικές πάνω στο φαινόμενο της ανθρώπινης επίγνωσης. Η μελέτη τους αναδεικνύει την πολυπλοκότητα της σχέσης του ατόμου με τον εαυτό του και υπογραμμίζει τη σημασία μιας ολιστικής προσέγγισης στην κατανόηση και τη θεραπεία της ψυχικής και νευρολογικής δυσλειτουργίας.

Βιβλιογραφία
Amador, X. F., & David, A. S. (Eds.). (2004). Insight and psychosis: Awareness of illness in schizophrenia and related disorders (2nd ed.). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/med/9780198525684.001.0001

Lysaker, P. H., Dimaggio, G., Buck, K. D., Callaway, S. S., Salvatore, G., Carcione, A., & Nicolò, G. (2006). Poor insight in schizophrenia: Links between different forms of metacognition with awareness of illness. Schizophrenia Bulletin, 32(3), 509 516. https://doi.org/10.1093/schbul/sbj035

Marková, I. S., & Berrios, G. E. (1992). The assessment of insight in clinical psychiatry: A new scale. The British Journal of Psychiatry, 161(5), 599–603. https://doi.org/10.1192/bjp.161.5.599

Orfei, M. D., Caltagirone, C., & Spalletta, G. (2009). The evaluation of anosognosia in stroke patients. Cerebrovascular Diseases, 27(3), 280–289. https://doi.org/10.1159/000199466

Συγγραφείς:

Σταματίνα Καλμούκη, προπτυχιακή φοιτήτρια ψυχολογίας, Deree The American college of Greece. Εκπαιδευόμενη στο πρόγραμμα κλινικής πρακτικής του BipolarLab.edu.gr

Δρ. Ιωάννης Γ. Μάλλιαρης, Ψυχολόγος, Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας, Institute of Psychiatry, King’s College London – Επιστημονικός Υπεύθυνος του BipolarLab.com και της ΕΔΟ. 
Πιστοποιημένος Ψυχοθεραπευτής & Εκπαιδευτής στη Γνωσιακή – Συμπεριφορική Θεραπεία από το Beck Institute της Αμερικής. (Beck Institute CBT Certified Clinician (BICBT-CC))